Alışkanlık Nasıl Oluşur?

Sınav hazırlık sürecinde birçok öğrenci çalışmaya büyük bir motivasyonla başlar; ancak birkaç hafta sonra aynı disiplinle devam edemez. Bunun temel nedeni motivasyon eksikliği değil, çalışma davranışının henüz bir alışkanlığa dönüşmemiş olmasıdır.

Profesyonel akademik koçlukta başarının temelini motivasyon değil, alışkanlık sistemi oluşturur. Çünkü motivasyon duygulara bağlıdır; alışkanlık ise karar vermeden sürdürülebilen otomatik davranışlardır. Başarılı öğrenciler her gün istekli oldukları için değil, doğru alışkanlıklar geliştirdikleri için istikrarlı çalışırlar.

Nörobilim açısından bakıldığında alışkanlık, beynin enerji tasarrufu mekanizmasının bir sonucudur. Beyin tekrar eden davranışları zamanla otomatik hâle getirerek karar verme yükünü azaltır. Böylece aynı davranışı gerçekleştirmek için daha az zihinsel enerji harcanır.

Bu süreçte beynin özellikle bazal ganglion adı verilen bölgesi aktif rol oynar. Yeni bir davranış başlangıçta bilinçli çaba gerektirirken, yeterince tekrar edildiğinde otomatikleşir ve günlük rutinin doğal bir parçası hâline gelir.

Akademik koçlukta alışkanlık oluştururken kullandığımız temel model üç aşamadan oluşur:

1. Tetikleyici (Cue)

Her alışkanlığın başlangıcında davranışı başlatan bir işaret bulunur.

Örneğin;

• Aynı saatte masaya oturmak
• Kahvaltıdan hemen sonra çalışmaya başlamak
• Telefonu kapatıp çalışma masasını hazırlamak

Bu küçük işaretler beyne “çalışma zamanı başladı” mesajını verir.

2. Davranış (Routine)

Davranış mümkün olduğunca küçük ve sürdürülebilir olmalıdır.

Koçluk süreçlerinde öğrencilerin yaptığı en büyük hata ilk günden çok büyük hedefler koymalarıdır.

“Bugün sekiz saat çalışacağım.”

yerine

“İlk kırk dakikayı tamamlayacağım.”

hedefi çok daha sürdürülebilir sonuçlar üretmektedir.

Çünkü beyin tamamlanabilir görevleri daha kolay benimser.

3. Ödül (Reward)

Tamamlanan her çalışma bloğu beyinde ödül sistemini harekete geçirir.

Başarı hissi, ilerleme grafikleri, konu tamamlama çizelgeleri ve günlük hedeflerin işaretlenmesi dopamin salınımını destekleyerek davranışın tekrar edilme olasılığını artırır.

Yaklaşık 6.000 sınav öğrencisiyle yaptığımız gözlemlerde en başarılı öğrencilerin ortak özelliği, en yüksek motivasyona sahip olmaları değil; çalışma davranışını günlük yaşamlarının doğal bir parçası hâline getirmiş olmalarıdır.

Bir başka önemli konu ise kimlik temelli alışkanlık yaklaşımıdır. Öğrenci kendisini “ders çalışan biri” olarak değil, “planına sadık kalan bir öğrenci” olarak tanımlamaya başladığında davranış değişikliği çok daha kalıcı olur. Çünkü insanlar çoğu zaman hedeflerine değil, benimsedikleri kimliklere uygun davranırlar.

Alışkanlık oluşturma sürecinde süreklilik, mükemmellikten daha değerlidir. Bir gün sekiz saat çalışıp ertesi gün hiç çalışmamak yerine, her gün belirli saatlerde planlı şekilde çalışmak beynin otomatik davranış sistemini daha hızlı geliştirir. Bu nedenle profesyonel çalışma planları öğrencinin kapasitesine uygun hazırlanmalı, sürdürülebilirlik her zaman yoğunluğun önünde tutulmalıdır.

Unutulmamalıdır ki başarıyı belirleyen tek bir mükemmel gün değildir. Başarı; doğru alışkanlıkların haftalar, aylar ve yıllar boyunca istikrarlı biçimde tekrar edilmesinin doğal sonucudur. Akademik koçluğun temel amacı da öğrenciyi yalnızca sınava hazırlamak değil; kendi çalışma düzenini yönetebilen, disiplinli ve yaşam boyu öğrenmeyi sürdürebilen bireyler yetiştirmektir.